Polityka gospodarcza

mysl_gospodarcza_copy

1. Sytuacja gospodarcza w Królestwie Polskim przed rokiem 1821.

Sytuacja gospodarcza na ziemiach Królestwa po kongresie wiedeńskim kształtowała się w sposób zmienny. Pozytywny rozwój gospodarki widoczny był na terenach wiejskich, gdzie właściciele folwarków wprowadzali nowe metody uprawniania ziemi, a ponadto popularyzowało się użycie sprzętów z żelaza, takich jak żelazne pługi i kosy oraz uprawa nowy roślin. Powyższe zmiany były między innymi efektem zniesienia poddaństwa chłopów przez Konstytucję Księstwa Warszawskiego z dnia 22 lipca 1807 roku. Nowe prawo zmuszało właścicieli folwarków do poprawy warunków pracy, ponieważ w przeciwnym razie możliwe było opuszczenie wsi przez chłopów.
Inaczej wyglądała sytuacja Królestwa Polskiego w zakresie finansów publicznych. W pierwszych latach po kongresie wiedeńskim, rząd Królestwa nie prowadził dostatecznej kontroli nad wydatkami, co w konsekwencji doprowadziło w roku 1821 Skarb Królestwa do skraju bankructwa. Sytuacja finansowa Królestwa wyglądała na tyle poważnie, że Car Aleksander I zagroził wcieleniem Królestwa Polskiego do cesarstwa rosyjskiego, jeśli równowaga budżetowa nie zostanie przywrócona.
Stan sektora przemysłowego na ziemiach Królestwa Polskiego przed 1821 rokiem również wymagał głębokich reform. Podczas gdy, w krajach zachodnich rozwijała się rewolucja przemysłowa, ziemie Królestwa Polskiego nękane były konfliktami politycznymi i kolejnymi rozbiorami. W konsekwencji, po Kongresie Wiedeńskim, gospodarka przemysłowa Królestwa Polskiego była zdecydowanie mniej rozwinięta w stosunku do postępowych działań państw zachodu (w szczególności Wielkiej Brytanii, Francji i krajów niemieckich).

2. Problem deficytu w Królestwie Polskim na początku XIX w.
Sytuacja finansowa Królestwa po kongresie wiedeńskim wymagała gruntownej naprawy. Nad planem reformy finansów publicznych pracował już pierwszy Minister Skarbu Tadeusz Matuszewicz, jednakże reforma nie weszła w życie z powodu sprzeciwu Nikołaja Nowosilcowa. Problemy deficytu budżetowego w Królestwie Polskim najbardziej zaognił się za czasów Ministra Skarbu Jana Węgleńskiego, który piastował ten urząd w latach 1818-1821. Jego poprzednik Minister Matuszewicz zdołał poczynić pewne oszczędności, które jednak w następnych latach zostały szybko wydane. Jak wynika z zestawień rachunkowych Komisji Skarbu przygotowanych za czasów urzędowania Ministra Węgleńskiego, urzędnicy skarbowi dokonali błędnej analizy rachunków depozytów i rachunków rzeczywistych obrotów kasowych. W konsekwencji, Komisja Skarbu wykazywała, że na koniec każdego roku utrzymywane są zapasy kasowe, podczas gdy w rzeczywistości, zapasy te były już dawno zużyte.
Stan finansów publicznych już pod koniec roku 1819 wymagał natychmiastowej naprawy, dlatego administracja skarbowa pod kierownictwem Ministra Węgleńskiego próbowała wprowadzać oszczędności, aby zapobiec niewypłacalności Królestwa. Jednocześnie, starano się w miarę możliwości utrzymać w tajemnicy rzeczywisty stan finansów publicznych. Nie było to jednak możliwe, ponieważ już na początku 1821 roku Minister Węgleński był zmuszony do zaprzestania wypłat na poczet budżetu wojskowego. Informacja ta szybko dotarła do cesarza, który gotów był wcielić Królestwo Polskie do cesarstwa, jeśli trudna sytuacja finansowa nie zostanie naprawiona.
Ostatecznie, w październiku 1821 roku, nowym Ministrem Skarbu Królestwa Polskiego został książę Franciszek Ksawery Drucki Lubecki. Przez okres dziewięciu lat urzędowania zdołał on nie tylko wyprowadzić z recesji finanse publiczne Królestwa, ale również pobudzić rozwój przemysłu i gospodarki krajowej.

3. Odbudowa gospodarki krajowej przez Druckiego Lubeckiego
W 1821 roku Królestwo Polskie znajdowało się na skraju bankructwa. Sytuacja finansów publicznych z każdym miesiącem pogarszała się dramatycznie. Stan przemysłu i gospodarki kraju również nie dawał nadziei na szybki rozwój, zapewniający wysokie wpływy do kasy Skarbu Królestwa. Przed nowym Ministrem Skarbu księciem Druckim Lubeckim postanowiono trudne zadanie wyprowadzenia Królestwa z recesji, co niewątpliwie wymagało podjęcia radykalnych środków. Zdaniem Druckiego Lubeckiego, głównymi czynnikami złej sytuacji gospodarczej w kraju były w szczególności: niekorzystna polityka handlowa z Prusami, wysoka liczba przemytników działających na granicach Królestwa, zbyt mała ilość pieniądza w obiegu, zbytnie zadłużenie majątków prywatnych oraz wysoka cena soli pochodzącej z eksportu.
Należy zaznaczyć, że na początku XIX wieku w dziedzinie ekonomii politycznej, coraz bardziej popularyzowały się poglądy liberalnego ekonomisty Adama Smitha. W Królestwie Polskim również nie brakowało zwolenników wprowadzenia wolnego rynku, w szczególności rozwoju drobnego wytwórstwa rzemieślniczego. Drucki Lubecki nie podzielał tych poglądów i zdecydowanie opowiadał się za protekcjonistyczną rolą państwa. Jego zdaniem, warunki ekonomiczne Królestwa zmuszały do podejmowania inicjatyw gospodarczych przez administrację państwową, ponieważ gospodarka Królestwa była zbyt słaba, by samodzielnie podźwignąć się z recesji. Ponadto, Drucki Lubecki twierdził, że decydujący wpływ na rodzaj podejmowanych inicjatyw gospodarczych powinna mieć władza centralna.

a. Polityka fiskalna i budżetowa
Przekonanie Druckiego Lubeckiego o znaczącej roli państwa w odbudowie gospodarki Królestwa, przejawiało się między innymi w polityce fiskalnej wprowadzonej przez nowego Ministra Skarbu. Pod rządami Druckiego Lubeckiego wprowadzono monopole skarbowe na takie produkty jak sól, tytoń i wyroby spirytusowe, które łącznie dostarczały ponad 30 % dochodów budżetowych.
Istotnym problemem Skarbu Królestwa okazała się spłata wierzytelności pruskich towarzystw kredytowych (tzw. sumy bajońskie). Były to zobowiązania kredytowe zaciągnięte w okresie rozbiorów Polski przez ziemian w Prusach Południowych. Po upadku Prus w 1807 roku wierzytelności bajońskie zostały przejęte przez Napoleona, który rok później odsprzedał je rządowi Księstwa Warszawskiego. Sumy bajońskie stanowiły zatem pozycję w aktywach Skarbu Królestwa, ale ściągalność tych wierzytelności była znacznie utrudniona. Dopiero silne rządy Ministra Druckiego Lubeckiego doprowadziły do spłacania przez szlachtę zaległych wierzytelności. W tym celu Drucki Lubecki stosował między innymi tzw. egzekucję wojskową długu, która polegała na umieszczeniu w posiadłości ziemiańskiej żołnierzy na mieszkanie i wyżywienie do czasu, aż dłużnik nie spłacić zaległej należności.

b. Powstanie Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego
Kolejną inicjatywą Druckiego Lubeckiego było zawiązanie w 1825 roku Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Głównym zadaniem Towarzystwa było udzielanie pożyczek ziemianom, w celu oddłużenia ich majątków oraz wspierania modernizacji folwarków. Dzięki możliwości zaciągania dogodnych pożyczek, ziemianie nie tylko mieli możliwość systematycznej spłaty zadłużenia wobec Skarbu Królestwa, ale również mogli inwestować w rozwój swoich gospodarstw, w tym poprzez zakup coraz bardziej popularnych żelaznych kos i pługów.

c. Bank Polski – kredytowanie przemysłu narodowego
Towarzystwo Kredytowe Ziemskie było swego rodzaju wstępem do kolejnego ważnego projektu zrealizowanego przez Druckiego Lubeckiego, a mianowicie założenia pierwszego banku narodowego na ziemiach polskich. O swoich planach dotyczących założenia banku narodowego oraz korzyściach, jakie instytucja ta mogłaby przynieść, Drucki Lubecki pisał już w swoich listach do namiestnika Józefa Zajączka w 1820 r. Bank Polski został założony dekretem cesarskim w roku 1828. Zgodnie z dekretem, instytucja ta miała służyć zaspokajaniu długu narodowego oraz rozszerzaniu produkcji i handlu. Kapitał zakładowy Banku Polskiego wynosił 30 milionów złp i pochodził z funduszy rządowych.
Do podstawowych funkcji Banku Polskiego należało: emisja banknotów, obsługa długu publicznego, emisja pożyczek skarbowych, przechowywanie depozytów i funduszy instytucji publicznych. Ponadto, Bank Polski prowadził również działalność typową w tamtych czasach dla banków handlowych, a mianowicie prowadził rachunki depozytowe osób i podmiotów gospodarczych oraz handel podstawowymi towarami.
Najważniejszą formą działalności Banku Polskiego było udzielanie kredytów (krótko- i długoterminowych) oraz inwestowanie w przemysł i transport. Dzięki funduszom płynącym z Baku Polskiego, możliwe było ulepszenie najważniejszych traktów krajowych, takich jak trakt Krakowski przez Radom i Kielce oraz trakt Lubelski.

d. Rozwój przemysłu krajowego
Stanowcze działania Ministra Druckiego Lubeckiego doprowadziły do ustabilizowania się finansów publicznych Królestwa i pozwoliły na podjęcie kolejnych kroków, zmierzających do rozwoju przemysłu krajowego. Pod rządami Ministra Druckiego Lubeckiego, w Królestwie Polskim nastąpił dynamiczny rozwój przemyśle górniczym, hutniczym i włókienniczym. W latach 1825-1828 kwota inwestycji w górnictwo i hutnictwo wyniosła 26 milionów złp. Sam Minister uważał, że rząd powinien przejąć kontrolę nad górnictwem, ponieważ przemysł ten zatrzymuje pieniądze w kraju. W konsekwencji, dekretem królewskim z roku 1824 kompetencje zarządzania górnictwem zostały przekazana Ministrowi Skarbu.
Niewątpliwie, istotny wpływ na politykę gospodarczą prowadzoną przez Druckiego Lubeckiego w zakresie przemysłu krajowego, miała rewolucja przemysłowa w Wielkiej Brytanii. Królestwo Polskie pozostawało nadal zacofane pod względem industrializacji, w stosunku do krajów zachodu. Dlatego też, w 1827 roku Drucki Lubecki przy pomocy Fryderyka Lempe oraz specjalistów z Wielkiej Brytanii przygotowywał projekt modernizacji przemysłu krajowego. W efekcie, we wrześniu 1827 roku powstał „Projekt planu ogólnego zamierzonych nowych zakładów do produkcji żelaza w województwach sandomierskim i krakowskim ułożony przez F.W. Lempe”. Projekt ten był nazywany „planem Lubecki-Lempe” i zakładał między innymi budowę 15 pieców, 8 walcowni i 76 fryszerek.
Ponadto, za rządów Ministra Druckiego Lubeckiego, nastąpił dynamiczny rozwój przemysłu włókienniczego, w szczególności w obrębie miasta Łodzi oraz w rejonie Gór Świętokrzyskich. Plan rozwoju włókiennictwa opierał się początkowo projektach opracowanych przez Stanisława Staszica, który wzorował się głównie na projektach niemieckich. Po przejęciu kontroli nad przemysłem przez Ministra Druckiego Lubeckiego, zaczęto wprowadzać nowoczesne technologie, oparte głównie na wzorach z Wielkiej Brytanii.

4. Kształtowanie zewnętrznych stosunków gospodarczych Królestwa Polskiego podczas objęcia przez Druckiego Lubeckiego stanowiska Ministra Skarbu
W chwili objęcia stanowiska Ministra Skarbu przez Druckiego Lubeckiego, Królestwo Polskie znajdowało się w wyjątkowo niekorzystnych stosunkach handlowych z sąsiadującymi krajami. Podstawowym aktem stanowiącym o stosunkach celnych z Prusami była konwencja prusko-rosyjska z 1818 roku, której postanowienia były wyraźnie korzystniejsze dla Prus, niż dla Królestwa. Następnie, ukazem z 15 XI 1819 roku car Aleksander I włączył Królestwo Polskie do rosyjskiego obszaru celnego. W skutek powyższych aktów, Królestwo zostało objęte liberalnymi taryfami celnymi, co doprowadziło do ujemnych bilansów handlowych.
Głównym celem Ministra Druckiego Lubeckiego w zakresie zewnętrznych stosunków gospodarczych Królestwa było wzmocnienie polityki celnej oraz rozwój współpracy handlowej z partnerami rosyjskimi. Pierwszym skutkiem politycznych zabiegów Ministra w tym zakresie był ukaz cara z 13 VIII 1822 roku, który umożliwiał swobodny wywóz polskich towarów na ziemie rosyjskie. Następnym osiągnięciem było zawarcie polsko-rosyjskiej umowy celnej, przewidującej bardzo niskie stawki cła (1% od wyrobów przemysłowych z surowca krajowego oraz 3% od wyrobów z surowca zagranicznego). W konsekwencji otwarcia granic celnych eksport towarów z Królestwa Polskiego do cesarstwa rosyjskiego wzrósł z 5 mln w roku 1822 do 27 mln w roku 1829.

5. Skutki polityki gospodarczej prowadzonej prze Druckiego Lubeckiego
Przez dziewięć lat działalność na stanowisku Ministra Skarbu Drucki Lubecki zdołał uzdrowić finanse publiczne Królestwa oraz wprowadzić inicjatywy państwowe, które stymulowały rozwój przemysłu krajowego i w konsekwencji podniosły gospodarkę Królestwa z recesji.
Stanowcza polityka fiskalna oraz rozsądne planowanie wydatków budżetowych przez Druckiego Lubeckiego doprowadziło do ustabilizowania się sytuacji finansowej Skarbu Królestwa w ciągu trzech lat od objęcia stanowiska Ministra Skarbu. Działania Duckiego Lubeckiego sprzyjały również oddłużaniu majątków ziemiańskich oraz ogólnej poprawie gospodarki krajowej.
Wydaje się, że w realiach gospodarczych Królestwa Polskiego po kongresie wiedeńskim, Drucki Lubecki podjął najkorzystniejsze dla interesów Królestwa działania. Pomimo, iż rozszerzenie monopoli państwowych oraz radykalne ściąganie podatków spotykało się z licznymi sprzeciwami ze strony ekonomistów liberalnych, działania te były konieczne dla podźwignięcia gospodarki Królestwa z recesji. Należy przy tym zauważyć, że Drucki Lubecki nie poprzestawał jedynie na działaniach ukierunkowanych na państwo. Założony z jego inicjatywy Bank Polski przyczynił się w znacznym stopniu do rozwoju folwarków ziemiańskich. Dzięki łatwo uzyskiwanym kredytom, właściciele ziemscy mogli modernizować swoje gospodarstwa i spłacać zadłużenia względem państwa. Z kolei fakt zakupywania przez szlachtę nowoczesne sprzętów pobudzał rozwój nowych fabryk i hut żelaza.
Osiągnięcia Druckiego Lubeckiego w zakresie odbudowy gospodarczej Królestwa Polskiego mogłyby przynieść jeszcze więcej korzyści, gdyby jego działalność nie została przerwana przez wybuch Powstania listopadowego i w konsekwencji ograniczenie autonomii Królestwa.